Huta Żuławska - Historia Wysoczyzny Elbląskiej

Przejdź do treści

Menu główne:

MIEJSCOWOŚCI > ODLEGLEJSZE



ieś pod nazwą Schönbuche założył komtur elbląski (w latach 1300-1303) Konrad von Lichtenhain w dniu 13 czerwca 1301 roku, zapewne na miejscu jakiejś osady pruskiej. Dokument lokacyjny na prawie chełmińskim (Kulmer Recht) wystawiony był dla Jana Wolgasta, który otrzymał sołectwo wraz z 5 wolnymi włókami. Osada otrzymała ogółem 30 włók ziemi pod osadnictwo, które były zwolnione od podatku na okres 9 lat. Pod dokumentem podpisali się dwaj urzędnicy krzyżaccy: Fischmeister Jan (urzędnik odpowiedzialny za  rybołówstwo)  i Karwansherr  Vincenty ( "pan karawanowy" - odpowiadał za wozy, uprząż i rzędy).

  
Po wojnie trzynastoletniej (14541466) wieś należała do starostwa tolkmickiego. Lustracja starostwa z 18 października 1664 roku wykazała pobyt we wsi jedynie 4 z 6 gospodarzy (gburów) i 2 z 4 zagrodników. Skutkiem częściowego wyludnienia oraz pogorzeliska zabudowań wsi były wojny szwedzkie. Od 15 i pół włóki odrabiali chłopi po jednym dniu w tygodniu i zamiast należnych 38 kur płacili 19 florenów i 30 groszy, prócz tego płacili tzw. płużne (Pflugkorn) - po korcu żyta i pszenicy. Z pozostałych 6 włók opłacali czynsz w wysokości 60 florenów. Dalszym obciążeniem było tzw. "gajowe" wynoszące po 1 florenie i 20 groszy od konia. Chłopi mogli wyrobić na własne potrzeby 3 beczki piwa w ciągu roku. Sołtys płacił ze swoich 5 (wolnych) włók należność z różnych tytułów w wysokości 19 florenów 42 grosze. Był on zobowiązany do przewożenia - w razie potrzeby - kamieni i wałów młyńskich. Kościołowi w Pogrodziu (Neukirch-Höhe) wnoszono z dwóch włok osiadłych (czyli uprawianych przez chłopów), po dwa korce owsa i po korcu jęczmienia. We wsi ocalała karczma, której dzierżawcą był Jan Spelman. Karczmarz posiadał 3 włóki: jedną włókę miał wolną od podatku, z drugiej odrabiał szarwark, a od trzeciej płacił rocznie 13 florenów 38 groszy.
     
Mieszkańcy Huty (Hütte) uzyskali potwierdzenie przywileju lokacyjnego od króla Augusta II Sasa (*1670, 1733) w dniu 20 czerwca 1699 roku w Warszawie. Lustracja starostwa tolkmickiego w 1742 roku wykazała, że wieś Hütte, która była również nazywana Hetta, posiadała wówczas 30 włók - łącznie z 5 włókami sołtysimi.  



o pierwszym rozbiorze Polski (1772) miejscowość weszła w skład Królestwa Prus i należała do królewskiej domeny tolkmickiej.


Pierwsza wzmianka o miejscowej szkole pochodzi z 1798 roku, przy okazji generalnej wizytacji parafii Pogrodzie. Wynika z niej, że istniał w Hucie budynek szkolny zbudowany z funduszy państwowych. W szkole miał mieszkanie nauczyciel Andrzej Konegen. Rząd pruski wypłacał mu pensję 60 talarów rocznie, miał ogród i bezpłatną paszę dla krowy. Ponieważ chłopi nie chcieli ponosić kosztów utrzymania szkoły, została ona zamknięta a nauczyciel Konegen wyjechał. Około 1800 roku jego miejsce zajął Marcin Kamiński (Kaniski). Nadzór nad szkołą objął proboszcz z Pogrodzia. Po śmierci Kamińskiego (†1806) przez jakiś czas nie było w Hucie nauczyciela. Później miejsce to zajął Henryk Mohwinkel. W 1821 roku wzniesiono nowy budynek szkolny. Była to klasa w pokrytej strzechą chałupie z izbą mieszkalną, stajnią i stodołą. W 1837 roku nauczycielem był tutaj Józef Brettschneider. W latach 1840-1858 pracował w szkole nauczycieli Franciszek Splieth. Jego następcą był  A. Brown. Do szkoły w Hucie uczęszczały także dzieci z  Zajączkowa (Haselau), Przybyłowa (Dünhöfen) i Rychnów (Rückenau). W 1859 roku szkoła miała 118 uczniów. Inspektorem okręgu szkolnego był wówczas katolicki ksiądz Müller proboszcz kościoła św. Mikołaja w Elblągu. Bezpośredni nadzór nad szkołą w Hucie sprawował nadal katolicki ksiądz z Pogrodzia. W 1870 roku budynek szkolny został przebudowany. Na miesięczny dochód nauczyciela składało się wówczas 20 fenigów od każdego dziecka (łącznie ok. 400 marek), darmowe mieszkanie, drewno opałowe i 6 mórg ziemi. Podczas Kulturkampfu (walka rządu pruskiego z Kościołem katolickim w celu wyeliminowania jego wpływów) funkcję lokalnego inspektora szkolnego pełnił przez trzy lata (1878-1881) leśniczy rewirowy Steckel ze Stelina (Stellinen). Nauczyciel Brown zmarł w 1894 roku. Jego następcą został Schwenzfeger, który dążył z determinacją do budowy nowego budynku szkoły. W 1895 roku powstał budynek gospodarczy a w roku następnym nowy budynek szkoły. W dniu 25 sierpnia 1896 roku ksiądz Höpfner z Pogrodzia poświęcił nowy budynek.



Od lat 70. IX wieku dzieci katolickie i protestanckie z okolicznych miejscowości uczęszczały do szkoły w Hucie. Jednak zanim to nastąpiło, protestanckie dzieci chodziły do szkoły w Ogrodnikach (Baumgart). Dzieci z Rychnów uczęszczały do szkoły katolickiej w Hucie. Później za namową pastora Braschego z Milejewa (Trunz) w kwietniu 1857 roku Michał Lenz został pierwszym nauczycielem protestanckim we wsi Rychnowy, gdzie początkowo uczył siedem do ośmiu dzieci w domu Augusta Schmidta. W 1860 roku radca dr Wantrup z Milejewa zaproponował stworzenie wspólnej szkoły wędrownej dla Rychnów, Huty i Przybyłowa. Zdecydowano, że lekcje będą odbywać się na przemian w tych miejscowościach. W 1860 roku szkoła liczyła 23 uczniów, a w roku następnym 28 uczniów. W 1864 roku Michał Lenz odszedł na emeryturę i osiadł w Jagodniku (Behrendshagen). Wynagrodzenie nauczyciela szkoły wędrownej było niewielkie; od władz z Gdańska otrzymywał on miesięcznie dwa i pół talara, a od gminy darmowe wyżywienie. Jego następca Thiel pozostał tylko cztery miesiące na tym stanowisku i przeszedł do Milejewa jako drugi nauczyciel. Jego następca Kleinke uczył także dzieci protestanckie z Zajączkowa. Jeździł tam tylko zimą, latem dzieci z Zajączkowa musiały chodzić do Przybyłowa. W październiku 1866 roku spłonął dom we wsi Rychnowy, w którym odbywały się lekcje. Jednak po siedmiu tygodniach lekcje zostały wznowione w nowo wybudowanym domu.
     
W 1869 roku protestancka szkoła wędrowna otrzymała stałe miejsce w budynku szkoły ewangelickiej w Hucie. Jej budowa była możliwa szczególnie dzięki niestrudzonej działalności księdza Braschego z Milejewa i  środkom uzyskanym od protestanckiego Stowarzyszenia Gustawa Adolfa (Gustav Adolf Verein). W dniu 2 lipca 1869 roku, budynek szkolny został otwarty.



W wyniku reformy administracyjnej, z dniem 2 maja 1874 roku powstał obwód gminny z siedzibą w  Pogrodziu (Amtsbezirk Neukirch Höhe). W jego skład weszły gminy wiejskie: Brzezina, Chojnowo (Conradswalde), Przybyłowo, Zajączkowo, Huta Żuławska, Wodynia (Klakendorf), Nowinka (Neuendorf Kämmereidorf), Pogrodzie, Rychnowy oraz obszar dworski (Gutsbezirk) Przylesie (Louisenthal). W 1880 roku w okręgu mieszkało 1937 osób.   
     
Katoliccy mieszkańcy Huty należeli do parafii w Pogrodziu i chodzili do tamtejszego kościoła pw. św. Mikołaja. Najbliższa gmina protestancka była w Milejewie.
    
Na początku IX wieku zbudowano tutaj dwa odcinki ważnej drogi państwowej Berlin – Elbląg – Królewiec: w latach 1816 – 1819 z Dąbrowy (Damerau) do Huty oraz w latach 1824 – 1826 odcinek z Huty do granicy powiatu braniewskiego. W latach 1907 - 1911 zbudowano drogę powiatową z Huty do wsi Rychnowy. W 1837 roku przeprowadzono w Hucie separację gruntów, czyli wykup chłopów z pańszczyzny oraz nadanie im ziemi na własność.
     
W 1925 roku Huta liczyła 236 mieszkańców i miała 602 ha.

Po II wojnie światowej czynna była we wsi 4-klasowa szkoła podstawowa, a od 1 września 1973 do ?  działała tutaj - przeniesiona z Milejewa - Zasadnicza Szkoła Rolnicza. Obecna nazwa wsi Huta Żuławska obowiązuje od 1953 roku. Wcześniej używano kilku nazw: Huta, Budy, Budzisze oraz Nowe Chaty. W Hucie Żuławskiej zachowały się dwa domy podcieniowe nr 24 i nr 29, które zostały wpisane do rejestru zabytków 30.05.1957 roku.



Źródło:
E.G.Kerstan, Die Geschichte des Landkreises Elbing, Elbląg 1925, s.230-233.
F.Mamuszka, Elbląg i okolice Informator krajoznawczy, Gdańsk 1978, s.124-125.


Wróć do spisu treści | Wróć do menu głównego